İçeriğe geç

Kültür dosyası · Saat Tarihi

Alaturka saat ve muvakkithaneler: Osmanlı’da zamanı ölçmek

Gün batımında on ikiyi gösteren saatlerden şehirlerin vaktini tutan muvakkitlere, Osmanlı'da zaman ölçümünün kısa hikayesi.

Turkish Horology TÜRKİYE 123456789101112

Bugün saatlerimizi gece yarısını başlangıç kabul eden bir sisteme göre kullanıyoruz. Oysa Osmanlı’da uzun süre yaygın olan alaturka saat, günü gün batımından başlatırdı. Gün battığında saat on ikiyi gösterir, sayım oradan yeniden başlardı.

Alaturka saat ve muvakkithaneler: Osmanlı'da zamanı ölçmek
Fotoğraf: Unsplash

Bu sistemin günlük hayatta pratik bir karşılığı vardı: Akşam namazı, iftar ve pek çok gündelik iş güneşin batışına göre düzenleniyordu. Ancak gün batımının saati yıl boyunca değiştiği için alaturka saatlerin de sık sık ayarlanması gerekiyordu.

Muvakkit ve muvakkithane

Namaz vakitlerini doğru belirlemek, şehirlerde zaman tutmayı önemli bir görev haline getirdi. Bu işi yapan kişiye muvakkit, çalıştığı yapıya muvakkithane denirdi. Muvakkithaneler çoğunlukla büyük camilerin yanında bulunurdu.

Muvakkitler, gök cisimlerinin hareketlerini izlemek ve vakitleri hesaplamak için usturlap gibi aletler, hesap cetvelleri ve saatler kullanırdı. Şehrin saatleri de çoğu zaman muvakkithanedeki saate göre ayarlanırdı.

Saat kuleleri

Osmanlı’nın son döneminde birçok şehirde saat kuleleri yapıldı. Kentin meydanında yükselen bu kuleler, zamanı herkesin görebileceği bir yere taşıdı. Bazılarında alaturka ve alafranga saatin yan yana gösterildiği kadranlar bulunuyordu; bu da iki sistemin bir süre birlikte yaşadığını gösterir.

Saat kuleleri, zamanı camiden meydana taşıyan yeni bir kamusal ölçü oldu.

Alafrangaya geçiş

Cumhuriyet’in ilk yıllarında Türkiye uluslararası saat ve takvim sistemini kabul etti. 1925’in sonunda çıkarılan yasayla gün, gece yarısından başlayan alafranga sisteme göre sayılmaya başlandı ve yeni düzen 1926’nın başında yürürlüğe girdi. Bu değişiklikle alaturka saat resmi hayattan çekildi, muvakkitlerin görevi de zamanla önemini yitirdi.

Bugün nerede görebiliriz?

Alaturka saatlerin ve muvakkithanelerin izleri bugün de görülebilir. Bazı tarihi camilerin yanında muvakkithane yapıları ayakta durur; müzelerde alaturka kadranlı cep saatleri ve duvar saatleri sergilenir. Bir sonraki şehir gezinizde saat kulesinin kadranına yakından bakmanızı öneririz: Belki iki farklı zamanın izini birlikte görürsünüz.

Bu yazı Yayın İlkelerimiz doğrultusunda hazırlandı. Bir hata görürseniz bize bildirin.

Yorum yazın

E-posta adresiniz yayımlanmayacak. Zorunlu alanlar * ile işaretlidir.

Horology 101

Sıradaki yazılar