Bugün saatlerimizi gece yarısını başlangıç kabul eden bir sisteme göre kullanıyoruz. Oysa Osmanlı’da uzun süre yaygın olan alaturka saat, günü gün batımından başlatırdı. Gün battığında saat on ikiyi gösterir, sayım oradan yeniden başlardı.

Bu sistemin günlük hayatta pratik bir karşılığı vardı: Akşam namazı, iftar ve pek çok gündelik iş güneşin batışına göre düzenleniyordu. Ancak gün batımının saati yıl boyunca değiştiği için alaturka saatlerin de sık sık ayarlanması gerekiyordu.
Muvakkit ve muvakkithane
Namaz vakitlerini doğru belirlemek, şehirlerde zaman tutmayı önemli bir görev haline getirdi. Bu işi yapan kişiye muvakkit, çalıştığı yapıya muvakkithane denirdi. Muvakkithaneler çoğunlukla büyük camilerin yanında bulunurdu.
Muvakkitler, gök cisimlerinin hareketlerini izlemek ve vakitleri hesaplamak için usturlap gibi aletler, hesap cetvelleri ve saatler kullanırdı. Şehrin saatleri de çoğu zaman muvakkithanedeki saate göre ayarlanırdı.
Saat kuleleri
Osmanlı’nın son döneminde birçok şehirde saat kuleleri yapıldı. Kentin meydanında yükselen bu kuleler, zamanı herkesin görebileceği bir yere taşıdı. Bazılarında alaturka ve alafranga saatin yan yana gösterildiği kadranlar bulunuyordu; bu da iki sistemin bir süre birlikte yaşadığını gösterir.
Saat kuleleri, zamanı camiden meydana taşıyan yeni bir kamusal ölçü oldu.
Alafrangaya geçiş
Cumhuriyet’in ilk yıllarında Türkiye uluslararası saat ve takvim sistemini kabul etti. 1925’in sonunda çıkarılan yasayla gün, gece yarısından başlayan alafranga sisteme göre sayılmaya başlandı ve yeni düzen 1926’nın başında yürürlüğe girdi. Bu değişiklikle alaturka saat resmi hayattan çekildi, muvakkitlerin görevi de zamanla önemini yitirdi.
Bugün nerede görebiliriz?
Alaturka saatlerin ve muvakkithanelerin izleri bugün de görülebilir. Bazı tarihi camilerin yanında muvakkithane yapıları ayakta durur; müzelerde alaturka kadranlı cep saatleri ve duvar saatleri sergilenir. Bir sonraki şehir gezinizde saat kulesinin kadranına yakından bakmanızı öneririz: Belki iki farklı zamanın izini birlikte görürsünüz.